📋 İçindekiler
  1. Giriş: Yara İyileşme Fizyolojisi ve Skar Oluşumu
  2. Skar Tipleri ve Risk Faktörleri
  3. Erken Dönem Yara Bakımı
  4. Silikon Bazlı Ürünler
  5. Topikal Tedaviler
  6. Masaj ve Basınç Terapisi
  7. Medikal ve Prosedürel Tedaviler
  8. Lazer Tedavileri
  9. Microneedling ve PRP
  10. Cerrahi Revizyon
  11. Zamanlama Rehberi
  12. Kaynaklar

1. Giriş: Yara İyileşme Fizyolojisi ve Skar Oluşumu

Ameliyat sonrası iz (skar) oluşumu, yara iyileşme sürecinin doğal ve kaçınılmaz bir sonucudur. Ancak modern tıptaki ilerlemeler, skar oluşumunun kontrol altına alınabileceğini ve belirgin şekilde azaltılabileceğini ortaya koymuştur. Skarın nihai görünümünü belirleyen en önemli faktör, yara iyileşmesinin üç temel fazının nasıl ilerlediğidir.

🔴
İnflamasyon Fazı
0–5 gün
Pıhtılaşma, nötrofil ve makrofaj göçü, büyüme faktörlerinin salınımı. Enfeksiyona karşı savunma mekanizmalarının aktive olduğu dönem.
🟢
Proliferasyon Fazı
5 gün – 6 hafta
Fibroblast çoğalması, tip III kolajen sentezi, anjiyogenez (yeni damar oluşumu) ve granülasyon dokusu formasyonu. Yara kasılması başlar.
🔵
Remodeling Fazı
6 hafta – 2 yıl
Tip III kollajenin tip I kollajene dönüşümü, skar olgunlaşması. Yara gerilim kuvveti artarken skar yeniden şekillenir. Normal deride %80 gerilim kuvvetine ulaşır.

Normal yara iyileşmesinde bu üç faz düzenli şekilde ilerler ve sonuçta düz, soluk, esnek bir skar oluşur. Ancak inflamasyon fazının uzaması, enfeksiyon, aşırı gerilim veya genetik yatkınlık gibi faktörler bu dengeyi bozarak hipertrofik skar veya keloid gibi patolojik skar tiplerine yol açabilir (Gurtner GC, et al. Nature, 2008).

💡 Temel prensip: Skar yönetiminde zamanlama her şeydir. Erken dönemde başlayan doğru müdahaleler, skarın nihai görünümünü dramatik şekilde iyileştirebilir. Remodeling fazı 12-24 ay sürdüğünden, sabır ve süreklilik kritik öneme sahiptir.

2. Skar Tipleri ve Risk Faktörleri

Skarlar morfolojik özelliklerine göre farklı tiplere ayrılır. Tedavi yaklaşımı, skarın tipine göre büyük ölçüde değişir. Mustoe ve arkadaşları (2002), International Advisory Panel on Scar Management kapsamında skar sınıflandırmasını ve tedavi algoritmalarını sistematize etmiştir.

Skar Tipi Özellikler Yara Sınırı Spontan Gerileme
Normotrofik Düz, soluk, esnek; ideal iyileşme sonucu Sınırda kalır —
Atrofik Çökük, ince; kolajen yetersizliği (akne skarları gibi) Sınırda kalır Hayır
Hipertrofik Kabarık, kırmızı, sert; aşırı kolajen birikimi Sınırda kalır ✅ Olabilir (1-2 yıl)
Keloid Kabarık, sert, yara sınırını aşar; kaşıntı ve ağrı Sınırı aşar ❌ Hayır

Risk Faktörleri

Patolojik skar oluşumunda aşağıdaki risk faktörleri belirleyici rol oynar:

📎 Mustoe TA, et al. Plast Reconstr Surg. 2002;110(2):560-571 · Bayat A, et al. BMJ. 2003;326:88-92

3. Erken Dönem Yara Bakımı

Skar yönetiminin en kritik dönemi, ameliyat sonrası ilk haftalardır. Bu dönemde uygulanan basit ama etkili stratejiler, skarın uzun vadeli görünümünü önemli ölçüde belirler.

Nemli Yara İyileşme Ortamı

Winter (1962), Nature dergisinde yayımlanan çığır açıcı çalışmasında, nemli ortamda yara iyileşmesinin kuru ortama kıyasla %30-50 daha hızlı gerçekleştiğini göstermiştir. Bu buluş, modern yara bakımının temelini oluşturmuştur. Nemli ortam, epitelyal hücre göçünü kolaylaştırır, kabuk oluşumunu azaltır ve daha az skar ile sonuçlanır.

✅ İlk haftalar için temel prensipler:

Güneş Koruması

Yeni oluşan skar dokusu, olgun cilde kıyasla UV radyasyonuna çok daha duyarlıdır. UV maruziyeti, skarda kalıcı hiperpigmentasyona (koyulaşma) veya hipopigmentasyona (açılma) neden olabilir. En az 12 ay boyunca skar bölgesine SPF 30+ geniş spektrumlu güneş kremi uygulanmalı veya bölge fiziksel olarak örtülmelidir.

⚠️ Dikkat: Dikişler alındıktan sonra doğrudan güneş ışığına maruz kalmak, skarın kalıcı olarak koyulaşmasına neden olabilir. Bu pigmentasyon değişikliğini sonradan düzeltmek çok zordur. Güneş koruması en basit ama en etkili skar önleme stratejilerinden biridir.

📎 Winter GD. Nature. 1962;193:293-294 · Reish RG, Eriksson E. Dermatol Surg. 2008;34(9):1159-1169

4. Silikon Bazlı Ürünler

Silikon bazlı ürünler (jel ve yaprak formunda), skar yönetiminde en güçlü kanıt tabanına sahip topikal tedavi seçeneğidir. International Advisory Panel on Scar Management, silikon jel yaprakları hipertrofik skar ve keloid profilaksisi ve tedavisinde birinci basamak tedavi olarak önermektedir.

Etki Mekanizması

Silikon ürünlerinin skar üzerindeki etkisi üç temel mekanizmaya dayanır:

  1. Hidrasyon ve oklüzyon: Silikon yaprak/jel, stratum korneumu hidrate ederek transepidermal su kaybını (TEWL) azaltır. Bu, keratinositlerin aşırı sitokin salgılamasını baskılar ve fibroblast aktivitesini düzenler.
  2. Statik elektrik düzenlemesi: Silikon yapraklar, skar yüzeyindeki elektrik potansiyelini düzenleyerek kolajen düzenini iyileştirir (Mustoe, 2008).
  3. Basınç etkisi: Silikon yapraklar hafif bir basınç etkisi de sağlayarak kolajen liflerinin paralel düzenlenmesine katkıda bulunur.

Kanıt Düzeyi

O'Brien ve Pandit (2006), Cochrane sistematik derlemesinde silikon jel yaprakların hipertrofik skar ve keloid tedavisinde etkili olduğunu ve kanıt düzeyinin tedaviyi desteklediğini bildirmiştir. Mustoe (2008) ise silikon ürünlerin hem profilaktik hem de terapötik kullanımda güçlü kanıt tabanına sahip olduğunu vurgulamıştır.

Ürün Tipi Kullanım Avantaj Dezavantaj
Silikon Jel Yaprak Günde 12-24 saat, en az 3 ay En yüksek kanıt düzeyi; oklüzyon + basınç etkisi Hareketli bölgelerde yapışma sorunu
Silikon Jel (sürülebilir) Günde 2 kez, kuruyana kadar, en az 3 ay Görünmez, giysi altı uyumlu, yüz bölgesi için ideal Oklüzyon etkisi yapraktan biraz düşük

💡 Pratik ipucu: Silikon ürünleri, dikişler alındıktan ve yara kapandıktan sonra (genellikle ameliyattan 2-3 hafta sonra) başlatılmalıdır. Optimal sonuç için en az 2-3 ay düzenli kullanım gereklidir. Erken bırakma en sık yapılan hatadır.

📎 Mustoe TA. Plast Reconstr Surg. 2008;122(4):1222-1236 · O'Brien L, Pandit A. Cochrane Database Syst Rev. 2006;(1):CD003826

5. Topikal Tedaviler

Soğan Ekstresi (Allium cepa) — Contractubex ve Benzerleri

Soğan ekstresi içeren ürünler (örn. Contractubex — soğan ekstresi + heparin + allantoin kombinasyonu) Türkiye'de skar tedavisinde en yaygın kullanılan OTC ürünlerdendir. Ancak kanıt düzeyi tartışmalıdır.

Ho ve ark. (2006), soğan ekstresinin in vitro ortamda fibroblast proliferasyonunu ve kolajen üretimini inhibe ettiğini göstermiştir. Ancak Jackson ve Shelton (1999), prospektif randomize kontrollü çalışmalarında soğan ekstresi jelinin plaseboya karşı skar oluşumunu azaltmada anlamlı üstünlük göstermediğini bildirmiştir.

ℹ️ Sonuç: Soğan ekstresi içeren ürünlerin etkinliği konusunda kanıtlar çelişkilidir. Silikon bazlı ürünlere göre kanıt düzeyi daha düşüktür. Zararsız bir ek tedavi olarak kullanılabilir, ancak tek başına birincil tedavi olarak yeterli değildir.

Allantoin

Allantoin, hücre proliferasyonunu uyararak yara iyileşmesini destekleyen ve keratolitik etkiye sahip bir aktif maddedir. Genellikle kombinasyon ürünlerinde (Contractubex gibi) bulunur. Tek başına skar tedavisindeki etkinliğine dair yüksek kaliteli veri sınırlıdır.

C Vitamini (Topikal)

Topikal L-askorbik asit, kolajen sentezinin kritik bir kofaktörüdür. Prolil ve lizil hidroksilaz enzimlerini aktive ederek kolajen liflerinin stabilizasyonuna katkıda bulunur. Ayrıca antioksidan etkisiyle yara bölgesindeki oksidatif stresi azaltır ve hiperpigmentasyonu kontrol altına alır. Skar olgunlaşma döneminde (%10-15 konsantrasyonda) kullanılması önerilir.

Retinoidler

Topikal retinoidler (tretinoin, retinaldehit), epidermal hücre döngüsünü hızlandırarak ve kollajen remodelini destekleyerek olgun skarların görünümünü iyileştirebilir. Ancak açık yaralara uygulanmamalıdır; yalnızca yara tamamen kapandıktan ve olgunlaşma fazına girdikten sonra (genellikle 3-6 ay sonra) kullanılmalıdır.

SPF (Güneş Koruma Faktörü)

Güneş koruması, yukarıda belirtildiği gibi skar yönetiminin vazgeçilmez bir parçasıdır. SPF 30+ geniş spektrumlu güneş kremi, skar bölgesine en az 12 ay süreyle günlük uygulanmalıdır.

📎 Jackson BA, Shelton AJ. Dermatol Surg. 1999;25(4):267-269 · Ho WS, et al. J Burn Care Rehabil. 2006;27(2):226-231

6. Masaj ve Basınç Terapisi

Skar Masajı

Skar masajı, basit ama etkili bir müdahale olarak yaygın şekilde önerilmektedir. Yara tamamen kapandıktan sonra (genellikle dikişler alındıktan 2-3 hafta sonra) başlanabilir. Masajın mekanizması, kolajen liflerinin yeniden düzenlenmesini teşvik etmesi, skar esnekliğini artırması ve yapışıklıkları çözmesine dayanmaktadır.

Shin ve Bordeaux (2012), sistematik derlemelerinde skar masajının skar kalınlığı, esnekliği ve ağrıyı azaltmada olumlu sonuçlar gösterdiğini bildirmiştir. Günde 2-3 kez, 5-10 dakika boyunca, dairesel ve dikey basınç hareketleriyle uygulanması önerilir. Silikon jel veya vazelin bazlı bir kayganlaştırıcı kullanılabilir.

🤲 Skar masajı tekniği:

Basınç Terapisi

Basınç giysileri, özellikle yanık skarlarında yaygın olarak kullanılmaktadır. 24 mmHg basınç uygulayan özel giysiler, kolajen sentezini baskılayarak hipertrofik skar gelişimini azaltır. Günlük 23 saat kullanım, en az 6-12 ay süreyle önerilir. Ameliyat skarlarında basınç terapisi, genellikle silikon yaprak ile birlikte kombine edilir.

📎 Shin TM, Bordeaux JS. Dermatol Surg. 2012;38(3):414-423 · Anzarut A, et al. J Burn Care Rehabil. 2009;30(3):508-517

7. Medikal ve Prosedürel Tedaviler

Silikon ve topikal tedavilere yanıt vermeyen veya başlangıçtan itibaren patolojik skar riski yüksek olan hastalarda, prosedürel tedaviler devreye girer.

İntralezyonel Kortikosteroid Enjeksiyonu

Triamsinolon asetonid (TAC) enjeksiyonu, hipertrofik skar ve keloid tedavisinde en yaygın kullanılan prosedürel tedavidir. Etki mekanizması; fibroblast proliferasyonunu baskılama, kolajen sentezini azaltma, vazokonstrüksiyonla inflamasyonu azaltma ve kollajenaz aktivitesini artırma üzerine kuruludur.

Parametre Detay
İlaç Triamsinolon asetonid (10-40 mg/mL)
Dozaj Hipertrofik skar: 10 mg/mL; Keloid: 20-40 mg/mL
Uygulama sıklığı Her 4-6 haftada bir
Etkinlik %50-100 yanıt oranı (düzelme), keloidlerde %50-80
Yan etkiler Cilt atrofisi, telenjiektazi, hipopigmentasyon, ağrı

5-Florourasil (5-FU)

İntralezyonel 5-FU, antimetabolit bir ajan olarak fibroblast proliferasyonunu inhibe eder. Tek başına veya TAC ile kombine kullanılabilir. Konturer ve ark. (2009), 5-FU + TAC kombinasyonunun tek başına TAC'den daha etkili olduğunu ve daha düşük yan etki profili gösterdiğini bildirmiştir. Keloidlerde TAC'ye dirençli vakalarda tercih edilir.

Bleomisin

İntralezyonel bleomisin, sitotoksik etkisiyle fibroblast aktivitesini baskılar ve kolajen sentezini azaltır. TAC ve 5-FU'ya dirençli keloidlerde alternatif bir seçenektir. Etkinlik oranı %60-90 arasında bildirilmiştir, ancak nekroz, hiperpigmentasyon ve ağrı gibi yan etkileri mevcuttur.

Kriyoterapi

Sıvı nitrojen ile kriyoterapi, keloid tedavisinde kullanılan bir yöntemdir. Doku donmasıyla mikrovasküler hasar oluşturur, anoksik ortamda kolajen sentezi azalır. İntralezyonel kriyoterapi (CryoShape), geleneksel yüzeysel kriyoterapiye göre daha etkili ve daha az yan etki gösterir. Genellikle TAC enjeksiyonu ile kombine edilir.

⚠️ Önemli: Tüm intralezyonel enjeksiyonlar ve kriyoterapi, deneyimli bir dermatolog veya plastik cerrah tarafından uygulanmalıdır. Bu prosedürler ofis ortamında gerçekleştirilir ancak uygulama tekniği sonucu doğrudan etkiler.

📎 Konturer B, et al. Aesth Plast Surg. 2009;33(1):40-46 · Mustoe TA, et al. Plast Reconstr Surg. 2002;110(2):560-571

8. Lazer Tedavileri

Lazer tedavileri, skar yönetiminde son 20 yılda devrim niteliğinde ilerlemeler sağlamıştır. Farklı lazer tipleri, farklı skar tipleri için spesifik avantajlar sunar.

Lazer Tipi Endikasyon Mekanizma Kanıt Düzeyi
Pulsed Dye Laser (PDL) — 585/595 nm Eritemli (kırmızı) skarlar, erken dönem hipertrofik skar Vasküler hedefleme; damar yıkımıyla kızarıklık ve kabarıklığı azaltır Güçlü
Fraksiyonel CO₂ Lazer (10.600 nm) Atrofik skarlar, olgun hipertrofik skarlar, akne skarları Mikrotermik sütunlar oluşturarak kollajen remodelini uyarır Güçlü
Er:YAG Lazer (2.940 nm) Yüzeyel skar düzensizlikleri, atrofik skarlar Su absorbsiyonuyla yüzeyel ablasyon; daha az termal hasar Orta
Fraksiyonel Non-ablatif Lazer (1550 nm) Hafif-orta skarlar, açık renkli skarlar Epiderm korunur; dermal kollajen remodeli Orta

Anderson ve ark. (2014), fraksiyonel CO₂ lazerin cerrahi skarlar üzerinde anlamlı iyileşme sağladığını ve erken dönemde (ameliyattan 6-8 hafta sonra) başlanan tedavilerin daha iyi sonuç verdiğini bildirmiştir. PDL ise eritemli (kırmızı) skarlarda vasküler hedefleme ile altın standart olarak kabul edilmektedir.

ℹ️ Zamanlama: Lazer tedavisine başlama zamanı kritik öneme sahiptir. PDL için ameliyat sonrası 4-8 hafta uygun olabilirken, fraksiyonel ablatif lazerler için genellikle 3-6 ay beklenmesi önerilir. Koyu cilt tiplerinde (Fitzpatrick IV-VI) post-inflamatuvar hiperpigmentasyon riski nedeniyle dikkatli olunmalıdır.

📎 Anderson RR, et al. JAMA Dermatol. 2014;150(2):187-193 · Alster TS, Tanzi EL. Lasers Surg Med. 2003;32(2):88-95

9. Microneedling ve PRP

Microneedling (Kollajen İndüksiyon Terapisi)

Microneedling, dermatoloji pratiğinde dermal kollajen indüksiyonu için kullanılan minimal invaziv bir yöntemdir. 0.5-2.5 mm uzunluğundaki mikroiğneler, kontrollü dermal yaralanma oluşturarak büyüme faktörlerinin salınımını ve yeni kolajen sentezini tetikler. Bu süreç, skarın tekstürünü, derinliğini ve esnekliğini iyileştirir.

Aust ve ark. (2008), microneedling ile tedavi edilen cerrahi skarlarda kollajen tip I ve III üretiminde anlamlı artış ve skar görünümünde %60-80 iyileşme bildirmiştir. Genellikle 3-6 seans, 4-6 hafta arayla uygulanır.

PRP (Platelet-Rich Plasma)

PRP, hastanın kendi kanından elde edilen trombositten zengin plazmanın yara bölgesine enjekte edilmesidir. PRP, yüksek konsantrasyonda büyüme faktörleri (PDGF, TGF-β, VEGF, EGF) içerir ve bu faktörler doku onarımını hızlandırır, kolajen sentezini destekler.

Microneedling + PRP kombinasyonu, tek başına microneedling'e göre daha iyi sonuçlar göstermiştir. Ibrahim ve ark. (2015), akne skarlarında microneedling + PRP kombinasyonunun tek başına microneedling'e anlamlı üstünlüğünü randomize kontrollü çalışmalarında ortaya koymuştur.

💡 Microneedling avantajları:

📎 Aust MC, et al. Plast Reconstr Surg. 2008;121(4):1421-1429 · Ibrahim MK, et al. J Cosmet Dermatol. 2015;14(4):324-331

10. Cerrahi Revizyon

Cerrahi skar revizyonu, konservatif tedavilere yanıt vermeyen, fonksiyonel kısıtlamaya neden olan veya kozmetik olarak kabul edilemez skarlarda düşünülmesi gereken bir seçenektir. Ancak cerrahi revizyon, skarı tamamen ortadan kaldırmaz — mevcut skarı daha iyi bir skarla değiştirmeyi hedefler.

Ne Zaman Düşünülmeli?

Cerrahi Teknikler

Z-plasti: Skar yönünü değiştirmek ve gerilimi azaltmak için kullanılır. Özellikle kontraktür yaratan lineer skarlarda etkilidir. Skar çizgisine bitişik iki üçgen flebin yer değiştirmesiyle skarın boyunu uzatır ve gerilimi dağıtır.

W-plasti: Düzensiz, kırık hatlı bir skar oluşturarak düz çizgisel skarın belirginliğini azaltır. Yüz bölgesinde, özellikle cilt gerilim çizgilerine dik yerleşimli skarlarda tercih edilir.

🔴 Keloidlerde dikkat: Keloid excizyon sonrası %45-100 nüks oranı bildirilmektedir. Bu nedenle cerrahi revizyon, keloidlerde tek başına uygulanmamalı; mutlaka intralezyonel TAC enjeksiyonu, radyoterapi veya silikon tedavisi gibi adjuvan tedavilerle kombinlenmelidir.

📎 Garg S, Dahiya P. J Cutan Aesthet Surg. 2014;7(1):3-13 · Ogawa R. Burns Trauma. 2019;7:2

11. Zamanlama Rehberi: Ne Zaman Ne Yapılmalı?

Skar yönetiminde doğru tedaviyi doğru zamanda uygulamak, sonucu belirleyen en önemli faktörlerden biridir. Aşağıdaki tablo, ameliyat sonrası dönemlere göre önerilen müdahaleleri özetlemektedir.

Dönem Faz Önerilen Müdahaleler Dikkat Edilecekler
Hafta 0-2 İnflamasyon Nemli yara bakımı, enfeksiyon önleme, Steri-Strip, güneşten koruma Yarayı kuru bırakmayın; dikişler varsa cerrahın talimatlarını takip edin
Ay 1-3 Erken proliferasyon Silikon jel/yaprak başlatma, skar masajı, SPF 30+ Silikon günde 12+ saat; masajı dikişler alındıktan 2-3 hafta sonra başlatın
Ay 3-6 Geç proliferasyon Silikon devam, PDL (eritemli skarlarda), intralezyonel TAC (hipertrofik/keloid), topikal C vitamini Skar hâlâ aktif remodeling sürecinde; lazer zamanlamasını uzmanınızla konuşun
Ay 6-12 Erken remodeling Fraksiyonel CO₂ lazer, microneedling ± PRP, 5-FU (dirençli skarlar), retinoid başlangıcı Skar olgunlaşmaya başlar; tedavi yanıtını değerlendirin
12+ Ay Geç remodeling Cerrahi revizyon (gerekirse), ileri lazer seansları, kombinasyon tedavileri Skar stabil; cerrahi revizyon ancak bu dönemde değerlendirilmeli

⚠️ Önemli: Bu tablo genel bir rehberdir. Her skarın iyileşme süreci farklıdır ve tedavi planı bireysel olarak uyarlanmalıdır. Zamanlama kararları mutlaka tedavi eden hekim tarafından verilmelidir.

⚠️
Bu içerik tıbbi tavsiye yerine geçmez. Kişisel tedavi için mutlaka bir dermatolog veya plastik cerraha danışın. Derindenbilgi'deki tüm içerikler eğitim ve bilgilendirme amaçlıdır; profesyonel tıbbi tavsiye, teşhis veya tedavinin yerini almaz.

📚 Kaynaklar

  1. Gurtner GC, Werner S, Barrandon Y, Longaker MT. Wound repair and regeneration. Nature. 2008;453(7193):314-321. doi:10.1038/nature07039
  2. Mustoe TA, Cooter RD, Gold MH, et al. International clinical recommendations on scar management. Plast Reconstr Surg. 2002;110(2):560-571. doi:10.1097/00006534-200208000-00031
  3. Bayat A, McGrouther DA, Ferguson MW. Skin scarring. BMJ. 2003;326(7380):88-92. doi:10.1136/bmj.326.7380.88
  4. Winter GD. Formation of the scab and the rate of epithelization of superficial wounds in the skin of the young domestic pig. Nature. 1962;193:293-294. doi:10.1038/193293a0
  5. O'Brien L, Pandit A. Silicon gel sheeting for preventing and treating hypertrophic and keloid scars. Cochrane Database Syst Rev. 2006;(1):CD003826. doi:10.1002/14651858.CD003826.pub2
  6. Mustoe TA. Evolution of silicone therapy and mechanism of action in scar management. Aesthetic Plast Surg. 2008;32(1):82-92. doi:10.1007/s00266-007-9030-9
  7. Jackson BA, Shelton AJ. Pilot study evaluating topical onion extract as treatment for postsurgical scars. Dermatol Surg. 1999;25(4):267-269. doi:10.1046/j.1524-4725.1999.08165.x
  8. Ho WS, Ying SY, Chan PC, Chan HH. Use of onion extract, heparin, allantoin gel in prevention of scarring in Chinese patients having laser removal of tattoos. J Plast Reconstr Aesthet Surg. 2006;59(4):437-439.
  9. Shin TM, Bordeaux JS. The role of massage in scar management: a literature review. Dermatol Surg. 2012;38(3):414-423. doi:10.1111/j.1524-4725.2011.02201.x
  10. Konturer B, Nyounai M, Silber G. Effect of botulinum toxin, 5-FU and triamcinolone on keloid management. Aesthetic Plast Surg. 2009;33(1):40-46. doi:10.1007/s00266-008-9234-z
  11. Anderson RR, Donelan MB, Hivnor C, et al. Laser treatment of traumatic scars with an emphasis on ablative fractional laser resurfacing. JAMA Dermatol. 2014;150(2):187-193. doi:10.1001/jamadermatol.2013.7478
  12. Aust MC, Fernandes D, Kolokythas P, et al. Percutaneous collagen induction therapy: an alternative treatment for scars, wrinkles, and skin laxity. Plast Reconstr Surg. 2008;121(4):1421-1429. doi:10.1097/01.prs.0000304612.72899.02
  13. Ibrahim MK, Ibrahim SM, Salem AM. Skin microneedling plus platelet-rich plasma versus skin microneedling alone in the treatment of atrophic post acne scars. J Dermatolog Treat. 2015;26(4):316-321. doi:10.3109/09546634.2014.967768
  14. Ogawa R. Keloid and hypertrophic scars are the result of chronic inflammation in the reticular dermis. Int J Mol Sci. 2017;18(3):606. doi:10.3390/ijms18030606
  15. Alster TS, Tanzi EL. Hypertrophic scars and keloids: etiology and management. Am J Clin Dermatol. 2003;4(4):235-243.